Trần Quang Hải

tqh portrait quoc hoi tv


Trần Quang Hải
une illustration sous licence libre serait bienvenue
Autres informations
A travaillé pour

Trần Quang Hải, né le 13 mai 1944 à Linh Dong Xa au Viêt Nam, est un ethnomusicologue dont le domaine de recherche est la musique vietnamienne, la musique asiatique, et le chant diphonique sibérien.

Trâǹ Quang Hải est issu d’une famille de musiciens traditionnels depuis cinq générations. Il est le fils de l’ethnomusicologue Trâǹ Văn Khê.

Il a été ethnomusicologue au CNRS (Centre national de la recherche scientifique) depuis 1968 et a pris sa retraite en mai 2009.


Membre de nombreuses sociétés scientifiques dans le domaine de l’ethnomusicologie (Société d’ethnomusicologie aux États-Unis depuis 1969, Conseil international de musique traditionnelle – ICTM depuis 1971 et membre du bureau exécutif depuis 2005, Société française d’ethnomusicologie comme membre fondateur depuis 1985, Société internationale de guimbardes comme membre fondateur depuis 2000), etc…

Il a publié 23 disques sur la musique traditionnelle du Vietnam (Grand prix du disque de l’Académie Charles-Cros en 1983), 4 DVD sur le chant diphonique (2004, 2005, et 2006), 2 DVD sur la musique du Vietnam (2000, 2009), un film sur sa vie (2005), des articles dans le New Grove Dictionary of Music and Musicians (1re édition en 1980 et 2e édition en 2001), New Grove Dictionary of Musical Instruments (1984), et quelques centaines d’articles sur les musiques du monde et le chant diphonique.

Il a reçu le cristal du CNRS (1995), la médaille de chevalier de la Légion d’honneur (2002), et la médaille d’honneur du Travail, catégorie Grand or (2009).

CARA GIAIMO : Mysterious Stone Instruments Keep Being Discovered in Vietnam

The country has embraced dàn đá’, but no one is quite sure of its exact history.

An ancient đàn đá at the Vietnamese Institute of Musicology in Hanoi.An ancient đàn đá at the Vietnamese Institute of Musicology in Hanoi. Mike Adcock

In April of 2015, farmer Pham Dinh Huyen of Quang Binh, Vietnam set to work on his new fishpond. He had barely started digging when his shovel hit a rock. He pried it out and put it aside, but then he hit another, and another. Eventually, he had 20—large, oblong slabs of various sizes, some of them pointed at the ends.

So he did what you do when, in Vietnam, you find a bunch of weird rocks all together—he hit each one with the flat of his shovel, and listened. And lo and behold, they rang out clearly, in varying tones. He called his local museum, and they confirmed his suspicions—Huyen’s future fishpond was a musical graveyard. He had dug up one of Vietnam’s many ancient lithophones.

Rocks, to most of us, seem cold, inert, and boring. Across time and all over the globe, though, people have taken them and made them sing. The lithophone—a set of ringing stones carved and arranged to allow for musical performance—can be found everywhere from Scandinavia to Indonesia, says Mike Adcock, a musician and lithophone enthusiast who has spent years compiling a book on the subject. In Argentina, they’re carved out of quartz; in Namibia, pounded into large boulders. Some researchers even think Stonehenge is a giant lithophone.

Is Stonehenge just a giant upright stone xylophone?
Is Stonehenge just a giant upright stone xylophone? Nedarb/Public Domain

In Vietnam, they’re called đàn đá’. Most are chunks of volcanic rock or of schist, a kind of layered slate, that have been carved into a more sonorous shape. Experts think they date back anywhere from 3000 to 10,000 years—younger than the pan pipe, but older than anything with strings. As more and more pop up all over Vietnam, archaeologists attempt to solve the many mysteries that dog them, and musicians figure out how to add their unique tones to an already-rich folk tradition.

Enjoying This Story?

Get our latest, delivered straight to your inbox by subscribing to our newsletter.

The first đàn đá discovery occured in 1949, when a group of construction workers in the Central Highlands dug up eleven stone slabs. The stones were vertically oriented and huddled together, and word of the strange find soon spread to a nearby town, Ndut Lien Krak, where ethnologist Georges Condominas was living and working. As Adcock describes in a recent paper, Condominas was drinking rice beer with some friends when they got to talking about the stones, and, intrigued, he asked to go see them. He obtained permission to bring them with him back to France, where he sent them to the Musée de l’Homme.

Archaeologists, historians, and anthropologists puzzled over the stones, until someone decided to put them in order from largest to smallest, and lay them over a pair of supports, like a xylophone. “It immediately became apparent…that this was undoubtedly a musical instrument,” New Scientist wrote in 1957. “It was possible to play tunes on them ranging from a simplified version of Claire de Lune to Pop Goes the Weasel.” The markings on them were identified as remnants of the tuning process.

This initial đàn đá is, like so many colonial-era artifacts, still in Paris. But since its identification, more and more have turned up. Experts seek them out on archaeological digs, but laypeople also find them while planting yams and, like Huyen, building fishponds. A musician named Pham Van Phuong, who actively seeks them, has found five separate sets in one stream, and other amateurs go out đàn đá-hunting in their spare time, the way New Englanders look for arrowheads.”It’s like people lugging around metal detectors,” Adcock says. “Everyone wants to go out and find something really genuine and discover it.”

This discovery is, in some ways, the easy part. Much harder is looking back in time and trying to figure out who used the stones, and exactly what for. Some minority groups in Vietnam have long kept ringing stones to scare animals and birds away from crops—but these are structured as wind chimes or hanging gongs, different from the lithophones, which are often found laid out and accompanied by mallets. Other clues come from comparing the tones available in đàn đá to those of better-known ancient musical traditions, like Javanese gamelan music. It’s possible that ancient emigrates to Vietnam held these scales and songs in their heads, and sought to recreate them with the materials of their new environment.

But it’s difficult to know for sure. “One of the things about instruments is there’s very little evidence,” says Adcock. “You can see rock paintings, and there’s no doubt that’s a picture of a bison.” But for most of human history, music was lost to time as soon as it was made: “We’ve got nothing to go on except circumstantial evidence, and markings on a stone.”

This hasn’t stopped people from embracing this new old tradition. Folk musicians have incorporated the đàn đá into tunes and styles that didn’t originally include it, playing fast and melodious, rather than ringing and repetitive. “They’re creating a revival, rather than recreating one,” says Adcock. Newly built, portable dàn đá can be found in instrument shops across the country. One enthusiast in Ho Chi Minh City has built a giant twelve-stone lithophone, tuned just like a piano. He keeps it in his office, at a luxury toilet engineering firm, and plays it for guests.

Not everyone is convinced that the đàn đá’s deserves this place in the pantheon. The specimen at the Musée de l’Homme came with its own skeptic, Fritz A. Kuttner, a musicologist who maintained for decades that it wasn’t an instrument at all. “Any long and fairly thin stones will emit some kind of sound,” he wrote in 1953. “To qualify as lithophones… shaped stones have to show some evidence, not just of shaping, but of acoustical and mathematical knowledge and skills.” Because the stones are not tuned to any known tone system, Kuttner argues, they shouldn’t make the cut. Other modern Western scholars, like anthropologist Roger Blench, have told Adcock that the đàn đá’s utilitarian role as a crop protection device disqualifies it from ancient instrument status. Adcock rebuffs this, saying these critics are hamstrung by reliance on conservative, Western-centric definitions of music.

Granted, Adcock says, some of the discoveries are hard to swallow. People have claimed to find hundreds of stones at once, which Adcock says is unlikely. Phan Tri Dung, the luxury toilet engineer from Ho Chi Minh City, claims his instrument is a re-creation rather than an invention, and that it’s proof that ancient Vietnamese music was built around the Western scale, against the conclusions of most of the country’s musicologists. Although his instrument is amazing, Adcock says, his conclusions are probably not accurate. A certain number of the many finds likely fall under this category.

Phan Tri Dung plays his controversial lithophone in his office in Ho Chi Minh City.
Phan Tri Dung plays his controversial lithophone in his office in Ho Chi Minh City. Mike Adcock

Others, though, are rock solid. Experts in Vietnam have authenticated at least 200 different stones over the past few decades, and some now reside in museums and shops. Others have been sold to collectors and historians, who, by comparing different instruments and keeping careful track of their pedigrees, can draw new conclusions about their origin and evolution.

Adcock himself has not learned how to authenticate individual instruments. But he is most convinced by the argument from human nature, both compelling and difficult to prove—that everyone who has access to a noisemaker eventually wants to experiment with it. “I think we can assume that people who are making sound, that they would have been making whatever equivalent to music there was at that time,” he says. “Why wouldn’t they have? It’s fun.” He should know—since beginning to study lithophones, he has started a band, carving his own instruments out of roof slate. Someday, someone will dig one of them up and wonder what he was thinking.

CHÂU GIANG :Danh ca Bạch Yến về nước bàn giao nhà giáo sư Trần Văn Khê

Đẹp 14/08/2015 21:09 GMT+7

Chiều 14/8, ca sĩ Bạch Yến đại diện gia đình thực hiện công tác bàn giao căn nhà số 32, đường Huỳnh Đình Hai, quận Bình Thạnh, Tp.HCM cho Sở Văn hóa – Thể thao & Du lịch Tp.HCM. Đây là căn nhà giáo sư Trần Văn Khê đã gắn bó đến giây phút cuối cùng, từ khi trở về từ nước ngoài.

Chiều 14/8, ca sĩ Bạch Yến đại diện gia đình thực hiện công tác bàn giao căn nhà số 32, đường Huỳnh Đình Hai, quận Bình Thạnh, Tp.HCM cho Sở Văn hóa – Thể thao & Du lịch Tp.HCM. Đây là căn nhà giáo sư Trần Văn Khê đã gắn bó đến giây phút cuối cùng, từ khi trở về từ nước ngoài.

Căn nhà nơi giáo sư Trần Văn Khê gắn bó những năm cuối đời được gia đình ông trao lại cho Sở Văn hóa – Thể thao & Du lịch Tp.HCM quản lý và lên kế hoạch chuyển đổi thành Nhà lưu niệm Trần Văn Khê theo di nguyện của giáo sư.

Căn biệt thự rộng 500 m2 là nơi ở, làm việc và lưu trữ những tài liệu nghiên cứu cả cuộc đời của giáo sư Trần Văn Khê

Công tác bàn giao được ấn định ngay sau lễ chung thất (49 ngày) của giáo sư với mong muốn di nguyện của ông sớm được thực hiện. Trước đó, suốt 9 năm qua, căn nhà này là địa chỉ văn hóa quen thuộc của những người yêu mến âm nhạc dân tộc đến từ mọi miền đất nước và du khách nước ngoài.

Con dâu trưởng của giáo sư Trần Văn Khê, nữ danh ca Bạch Yến

Chiều 14/8, đại diện Trung tâm Bảo tồn và Phát huy Giá trị Văn hóa Tp.HCM đã có mặt để nhận bàn giao căn nhà với đại diện gia đình, con dâu trưởng của giáo sư Trần Văn Khê – danh ca Bạch Yến, cùng một số học sinh thân cận của giáo sư. Hai con trai Trần Quang Hải và Trần Quang Minh đều không có mặt. Ca sĩ Bạch Yến chia sẻ, đại diện của đơn vị nhận bàn giao sẽ kiểm kê các vật dụng và căn nhà theo đúng hiện trạng. Các đồ cá nhân và tro cốt của cố giáo sư đã được chuyển về gia đình con trai thứ từ trước đó. Bên cạnh đó, phòng thư viện nơi lưu giữ toàn bộ tài liệu của giáo sư Trần Văn Khê đã được cơ quan chức trách tiếp nhận và niêm phong từ trước ngày giáo sư ra đi. Trong số đó có hơn 200 cuốn sổ ghi chép hành trình (du ký) được xem là tài liệu vô cùng quý giá của giáo sư đang được chị Xuân Mai, nguyên cán bộ Trung tâm Lưu trữ Quốc gia tự tay tiến hành lưu trữ số hóa và bảo quản.

Danh ca Bạch Yến cho biết, cô sẽ lưu lại Việt Nam thêm hai tuần để hoàn tất công việc bàn giao và chắc chắn việc căn nhà có được trở thành Nhà lưu niệm Trần Văn Khê như nguyện vọng lúc sinh thời của ba chồng hay không. Bên cạnh đó, danh ca Bạch Yến cũng tiến hành các thủ tục cần thiết để sớm thành lập Quỹ Trần Văn Khê bằng số tiền phúng điếu ban đầu (hơn 700 triệu đồng). Gia đình giáo sư mong muốn, quỹ có thể thực hiện những hoạt động đầu tiên trong dịp kỷ niệm một năm ngày mất của giáo sư, tức ngày 24/6/2016.

Căn phòng làm việc đơn sơ và cũng là chốn nghỉ ngơi của giáo sư Trần Văn Khê lúc sinh thời

Khoảng sân nhỏ trước phòng làm việc được che mát bởi vườn cây

Phòng khách là khoảng không gian rộng nhất trong căn biệt thự, dùng làm nơi tiếp khách, gặp gỡ và sinh hoạt văn hóa của những người yêu nhạc dân tộc đến từ khắp mọi miền

Toàn bộ lầu một căn nhà dùng làm nơi lưu trữ tài liệu và kỷ vật của giáo sư. Thư viện này được Bảo tàng Thành phố tiếp nhận và có các biện pháp lưu trữ cần thiết. Khi phóng viên đến, đồng thời đang là giờ làm việc của chuyên viên lưu trữ của bảo tàng.

Toàn bộ tư liệu nghiêu cứu, sách báo, kỷ vật của giáo sư được đặt tại nơi này

Hơn 200 cuốn nhật ký hành trình giáo sư ghi lại trong suốt 60 năm làm việc miệt mài đang được thực hiện lưu trữ số hóa và bảo quản ngay tại thư viện này

Công việc lưu trữ, bảo quản tài liệu được Bảo tàng Thành phố tiến hành vào khoảnh thời gian tình trạng sức khỏe của giáo sư chuyển nặng

Bài, ảnh: Châu Giang