GS TRẦN VĂN KHÊ : ĐI XEM MARIA KIRAN Một tài năng trẻ về vũ điệu Bharata-natyam đầy hứa hẹn

ĐI XEM MARIA KIRAN

Một tài năng trẻ về vũ điệu Bharata-natyam đầy hứa hẹn

« Trung Tâm Mandapa trân trọng mời Giáo sư Trần Văn Khê vui lòng đến dự buổi tổng duyệt của chương trình vũ điệu Ấn Độ, theo phong cách Bharata-Natyam,

Do Maria Kiran, với các Thầy và Nhạc sĩ của Cô trình diễn

Tại Nhà Hát Thành Phố ( Théâtre de la Ville) Vùng Les Abbesses

Ngày 20 tháng 2 dương lịch, năm 2003, vào lúc 20 giờ 30 phút »

maria kiran 1

Thiệp mời có in ảnh một nữ nghệ sĩ Ấn Độ, rất xinh, vào tuổi đôi mươi, nghiêng đầu về phía trái, miệng mỉm cười, mắt liếc về hướng cánh tay trái giang thẳng ra,   lòng bàn tay ngửa lên trời, các ngón tay xoè ra như cánh quạt, giống như tay một nữ nghệ sĩ chèo đang múa « đuổi ngón », cánh tay mặt hơi giang khỏi thân, các ngón tay chỉ địa, thân hơi nghiêng về phía trái, chân trái đứng vững, chân mặt tréo qua phía trái sau lưng chân trái, nhón chân, cả người trong tư thế bướm lượn, chim bay.

Tôi nhìn thiệp mời mà nhớ lại cách nay hơn mười năm, tôi có dịp gặp thoáng qua một cô bé Ấn Độ tại Trung Tâm Mandapa, Bà Milena Salvini Giám đốc Trung Tâm giới thiệu với tôi : « Cháu Maria là con nuôi của vợ chồng tôi. Cháu sanh ra bên Ấn độ vùng Allahabad. Cơ duyên khiến cho vợ chồng tôi, trong chuyến đi Ấn độ, gặp cháu trong cô nhi viện của Mẹ Thérésa trông nom. Biết cháu rất thích múa từ lúc lên 3 tuổi, vợ chồng tôi may mắn xin được cháu về làm dưỡng nữ trong gia đình tôi. Cháu rất sung sướng vì bản chất thích múa, sống với chúng tôi thì hằng ngày được xem các Thầy dạy múa theo các phong cách Bharatanatyam, miền Nam,   Katak miền Bắc Ấn độ, cháu rất thích. Trong các Thầy dạy, có bà Vidya, môn sinh của Thầy K.M.K Saroja ở Madras,   thương cháu nên nhận cháu làm học trò. Cháu học rất chăm và tiến bộ rất mau »

Tối nay, cô bé mà tôi đã gặp tại Trung tâm Mandapa, nay đã trở nên một nghệ sĩ lớn được mời biểu diễn tại Nhà Hát Thành Phố trong mùa 2002-2003. Hơn mười năm nay tôi không có dịp gặp lại Maria Kiran. Chẳng biết quá trình học tập của cháu ra sao ?

Tại Nhà hát Thành Phố chiều nay, không có khán giả mua vé. Toàn là những khách mời : nhà báo, cơ quan truyền hình, truyền thanh, đại diện các cơ quan văn hóa quốc gia và quốc tế, chuyên gia nghiên cứu về ca, vũ, nhạc Ấn Độ và các nước Châu Á, và bạn bè thân hữu của Bà Milena Salvini và Ông Roger phu quân của Bà.

Ban tổ chức phát cho khách mời chương trình nghệ thuật, và tiểu sử của nghệ sĩ. Nhờ vậy, tôi mới biết thêm rằng sau khi học vở lòng tại Pháp, từ 13 tuổi, Maria Kiran đã được Thầy cho biểu diễn tại vài nơi bên Pháp. Cha mẹ nuôi của cô cho cô về Ấn Độ học thêm. Rất may, cô được hai người Thầy tại New Delhi hết lòng truyền nghề cho cô : BàYamini Krishnamurti một vị đại sư từ hơn nủa thế kỷ không ai sánh kịp, và Bà Jamuna Krishnan chuyên dạy múa diễn xuất và có tiếng hát thần kỳ.

Khi được Thầy cho phép làm lễ « aranghetram« , tức là được ăn mặc xiêm áo của nghệ sĩ chuyên nghiệp, chân đeo lục lạc và múa một chương trình ra mắt trong một đền thờ, trước khi múa cho công chúng xem. Được làm lễ đó học sinh như được Thầy nhìn nhận có đủ tài nghệ biểu diễn cho người xem mà không hổ mặt Thầy. Lễ đó giống như lễ « mở xiêm áo » trong truyền thống ca trù, và đào nương cũng phải « hát cửa đình » trước khi « hát cửa quyền ». Lễ aranghetram của cô được cử hành tại đền Chindambaran, nơi thờ Thần Shiva và Vishnu tại Ấn độ miền Nam, lúc cô vừa 15 tuổi. Cô lại được Thầy K.M.K Saroja, Thầy của Thầy Vidya của cô đỡ đầu, làm chủ lễ và biên đạo bài múa cho cô.

maria kiran 2

Thành nghề tại Ấn Độ, cô đã đi biểu diễn nhiều nơi như Trung tâm quốc tế tại New Delhi, Tivandrum, Bombay và trên Đài Truyền hình Ấn độ.

Năm 18 tuổi, cô trở lại Pháp và bắt đầu biểu diễn tại Bảo tàng Viện Guimet Paris, Bảo tàng Viện Nghệ thuật châu Á tại Nice, Nhạc hội Ris Orangis. Cũng trong năm đó cô được tặng Giải đặc biệt của Ban Giám khảo (toàn thể thành viên nhứt trí bỏ thăm) trong Cuộc Thi quốc tế về nghệ thuật khiêu vũ tại Perugia (Ý).

Từ năm 2000 đến nay, cô đi trình diễn khắp nơi, Ý, Pháp, Ấn Độ, được mời tham dự những nhạc hội lớn tại Tây Ban Nha, Unesco (Pháp)

maria kiran 3

Năm nay, trong ba ngày 20, 21, 22 tháng 2, tại Nhà Hát Thành Phố Paris, cô giới thiệu hai chương trình đặc biệt để tạ ơn và tôn vinh 4 người Thầy của cô và ra mắt tao nhân mặc khách, văn nhân nghệ sĩ, báo chí truyền hình, những người mộ điệu và sành điệu múa Ấn độ.

Đúng 20 giờ 30 phút. Đèn trong phòng dịu lần trong khi trên sân khấu đèn sáng choang. Bên mặt từ dưới nhìn lên có đặt tượng của Thần Shiva trong tư thế múa, cạnh bên chiếc bàn nhỏ trên đó có để lò đốt trầm. Bên trái, một tấm thảm đỏ dành cho nhạc sĩ ngồi. Từ trong ra ngoài, có Bà Vidya, choàng áo sari trắng. Bà là Thầy đầu tiên dẫn cô bé Maria Kiran vào thế giới Bharatanatyam. Thầy Jamuna Krishnan hôm nay cũng có mặt và sẽ là người hát chánh trong dàn nhạc phụ hoạ. Cô Ragini Chander Shekar ca sĩ, tiếp hơi Thầy Jamuna Krishnan. ông M.V. Chander Shekar đánh trống mridangam, loại trống cơm miền Nam Ấn Độ, ông Viju Sivanand đàn violon (tại Miền Nam Ấn Độ đàn violon thay thế đàn sarangi từ gần 200 năm nay, và được xem như một nhạc khí truyền thống Ấn Độ), và đặc biệt người thổi sáo murali là một nhạc sĩ Pháp Henri Tournier, Giáo sư dạy thổi sáo tại các nhạc viện vùng Paris, đã học thổi sáo Ấn Độ từ lâu, và được người Ấn Độ trọng như một nhạc sĩ thổi sáo chuyên nghiệp Ấn Độ.

Tiếng sáo mở đầu « nỉ non lời gió giọng chim » (nói theo Hải Phương) Tiếng violon thoát ra từ bàn tay trái của nhạc sĩ Sivanand đang « vuốt ve nên lời dịu ngọt »(lại nói theo Hải Phương) Rồi giọng ca của Bà Jamuna Krishnan cất lên, khoan thai, trang trọng.

Để bắt đầu một chương trình múa, nghệ sĩ phải dâng hoa và múa trên lời ca ngợi một vị Thần. Kìa ! Karyan bước ra sân khấu, đứng ngay chính giữa, sát phía màn treo làm phong. Thầy Jamuna Krishnan cất   tiếng ca ngợi Thần Subrahmanyam, con của Thần Shiva, Maria Kiran trụ bộ rồi múa.

maria kiran 4

Subrahmanyam !

Người cưỡi chim công oai vệ

Tay người cầm giáo

Đâm xuyên thân Thủy Tinh

Đang ẩn mình dưới đáy biển

Người lên trên núi

Giệt quỉ Krauncha,

Sơn tinh ác nghiệt

Để độ thế cứu nhân.

Kyrian múa theo bài do Thầy Kalanmamani M.K Saroja dàn dựng, để tạ ơn và tôn vinh Thầy.

Dứt bài, cô đến quì trước tượng của Shiva, dâng hoa, và đảnh lễ.

Cô lui lại trên sân khấu trở về vị trí lúc đầu.

Chương trình chuyển sang tiết mục thứ hai : Jatisvaram. Bài múa nầy do Thầy Yamini Krishnamurti dàn dựng, và Kyrian biểu diễn để tạ ơn và tôn vinh Thầy.

Mở đầu cô đứng trụ bộ Ardhamandah, hai chân rùng xuống, hai gót chân đâu lại, hai bàn chân quay ra hai bên tả hữu thành hình chữ V, hai cánh tay giang thẳng, song song với mặt đất, bàn tay ngửa lên trời các ngón tay cong lại. Rồi nhẹ nhàng đưa hai tay xuống đặt trên đùi. Rất vững mà rất mềm. (Lúc tôi sang Ấn Độ, hôm viếng Sangeet Natak Akademi, Hàn lâm viện Ca,Vũ, Nhạc tại New Delhi, khi thấy một sinh viên học múa đứng trụ bộ rất đẹp, tôi nói nhỏ với bà Thầy : « Cô này đứng trụ bộ rất đẹp ». Bà Thầy cười và trả lời : « Cô ấy phải học và luyện tập, sau 3 năm mới được dáng đứng đúng lề lối và đẹp như vậy. »)

Kyrian đã đẹp lại trụ bộ rất đẹp. Chân cô bắt đầu nhịp bằng cách dậm chân xuống sàn múa theo nhịp của tiếng trống mridangam. Một cuộc đối thoại xen lẫn hoà nhịp giữa người múa và người đánh trống. Bà Janua Krishnan hát một bài mà dùng toàn chữ nhạc Sa, Ri Ga Ma Pa Dha Ni Sa (như Hò xự Xang xê cống của Nhạc chúng ta hay Do rê mi fa sol la si của phương Tây) với nhiều quận tiết tấu khác nhau   (quận là một đoạn tiết tấu từ nhịp « Sam« , nhịp chánh đầu đến nhịp « Sam » kế tiếp). Karian chân đập theo nhịp, tay xoay bàn, hay đuổi ngón, uyển chuyển, mềm dẻo, thân hình uốn khúc, khi nghiêng, khi ngửa, êm ái, dịu dàng, khi nhảy sang bên mặt, lúc nhảy qua bên trái, như chim bay, như bướm lượn, khi đi tới, lúc bước lui, mỗi nhón chân nhẹ nhàng, làm cho ta thấy như những đoá hoa sen đang nở dưới gót chân nghệ sĩ.

Hết đoạn múa, nghệ sĩ trở lại vị trí ban đầu như võ sĩ trong truyền thống Bình Định, sau khi đi hết bài quyền trở lại đúng vị trí ban đầu, trước khi « bái tổ »

Tiết tấu dồn dập. Tiếng trống mridangam nhỏ to (sollu) tiếng chân đập xuống sàn múa theo sát tiếng trống. Rồi đến phần solkattu, tiếng ca không lời chỉ dùng chữ nhạc trổi lên, điệu múa hoà theo.

Bạn xem kìa ! Đầu, mắt, vai, hông, tay, chân của Maria Karan, cử động theo giọng trầm bỗng của tiếng ca, nhịp điệu nhặt khoan của tiếng trống, khi uyển chuỵển khoan thai, khi say sưa dồn dập, sự hoà hợp của ba yếu tố nét nhạc, nhịp phách, động tác múa, thu hút người xem vào trong một không gian huyền diệu .

Tiếng vỗ tay từng chập của khán giả sau mỗi khúc mỗi đoạn và nhứt là sau khi tiết mục chấm dứt, vang dội rất to, rất dài để tán thưởng nồng hậu người nghệ sĩ tuổi nhỏ mà tài cao.

Bước sang phần Varnam trong đó kỹ thuật múa thuần túy nritta chen lẫn với cách múa diễn xuất nrittya. Bài múa này cũng do Thầy Krishnamurti dàn dựng.

Lời thơ là một bài ca ngợi Thần Shiva được Thầy Jamuna Krishnan biểu diễn, trong tiếng phụ hoạ của cả dàn nhạc :

maria kiran 5

Khi em nhìn Người, Shiva ơi !

Tim em nhảy liên hồi.

Em đã làm gì, Người ơi !

Để Người phải nổi trận lôi đình ?

Người có một nhản quang thứ ba

Người từ đâu đến đây ?

Người xoá tan nỗi khổ trên thế gian này.

Tại sao Người không như những Vị Thần khác ?

Thân của Người vừa là Nam vừa là Nữ

Những con rắn thần tô điểm thân Người

Người đẹp hơn Thần Ái Tình

Nhưng trong cơn nổi trận lôi đình

Người làm em phách tán hồn phi.

Mà tình em yêu Người vẫn sâu đậm vô biên

Shiva ơi ! Người đừng ngoảnh mặt chẳng nhìn em.

Shiva ơi ! Người lộng lẫy trong điệu múa của Người

Điệu múa ngàn Thu bất diệt !

Người sành điệu, qua những « mudra« , (dịch ra tiếng Hán là chữ Ấn) của hai bàn tay, những uốn mình, dậm chân, của nghệ sĩ, những liếc mắt chau mày, cũng hiểu được những lời tỏ tình với Thần Shiva. Ban tổ chức có sáng kiến cho rọi lời thơ dịch ra tiếng Pháp, trên màn ảnh nhỏ trước sân khấu, gần trần nhà, để cho khán giả không biết tiếng Ấn Độ cũng có thể theo dõi nội dung bài múa. Tôi rất may ngồi gần ông Roger, dưỡng phụ của cô Maria Kyran, có cả bản dịch của mấy bài thơ, nên tôi mới tạm phỏng dịch ra tiếng Việt để cho các bạn đi vào nội dung của những bài múa tuyệt vời trong truyền thống Bharatanatyam.

Sau tràng pháo tay kéo dài trong đôi ba phút, Kyrian đã phải trở ra sân khấu tiếp tục múa khúc Padam.

Padam thường là một bài thơ hay một đoạn của Trường Ca Ramayana. Nghệ sĩ phải vừa múa vừa diễn xuất theo lời thơ hay cốt chuyện, trong tiết tấu hoãn điệu (chậm) hay bình điệu (không quá chậm, mà cũng không mau).

Hôm nay, bài múa do Thầy Jamuna Krishnan dàn dựng. Cô Maria Kyran múa đoạn Rama và em trai Lakhsmana đi ngang hoa viên của đền Vua nước Mithila. Rama gặp công chúa Sita lần đầu. Chàng như choá mắt vì khuôn mặt đẹp của Nàng đôi khi bị mái tóc phủ che như vừng trăng tròn thỉnh thoảng núp sau mây.

Nàng là ai ? Nàng tên chi ?

Có phải Lakshmi hay không ?

Không! Nàng đẹp hơn Lakshmi.

Ta và Nàng có lẽ gặp nhau từ kiếp trước.

Và kiếp nầy biết đâu lại có được cơ duyên ?

Lahksmana gọi :

« Rama đại huynh ơi !

Sao anh chần chừ nấn ná vậy ?

Ta đi anh nhé !

Nếu diễn kịch không lời, chỉ cần ra bộ để diễn tả tâm tình. Nhưng múa Bharatanatyam, phải tạo động tác diễn tả đúng nội dung,còn phải đẹp trong hình thức. Bàn tay bắt ấn theo các  » mudras « , chân nhịp đúng với tiếng trống mridangam. Vì thế múa « natya  » tổng hợp những yếu tố đó, khó hơn múa thuần túy nritta. Qua sự diễn xuất của Maria Karan, khán giả thấy rõ khuôn mặt si tình ngơ ngác của Rama, ngây thơ và ngạc nhiên của Sita.

Và quá tuyệt vời khi cô múa theo lời thơ do Mẹ Teresa sáng tác (bài múa do Bà Vidya dàn dựng theo lời thơ), Kyrian múa để tạ ơn và tôn vinh Thầy Vidya và cũng như chuyển một thông điệp của Mẹ Teresa, người tu sĩ đức độ như một vị Thánh đến với tất cả mọi người .

Bài kinh ấy được Nhà văn Dominique Lapierre dịch ra tiếng Pháp và rọi lên trên màn ảnh nhỏ :

Đời là vận may, hãy chụp lấy nó

Đời là vẻ đẹp, hãy chiêm ngưởng nó

Đời là cực lạc, hãy thưởng thức nó

Đời là giấc mộng, hãy biến nó thành sự thật

Đời là một cuộc thử thách, hãy đương đầu với nó

Đời là một bổn phận hãy làm tròn nó

Đời là một trò chơi, hãy cùng chơi với nó

Đời rất quí giá, hãy chăm sóc nó

Đời là của cải hãy giữ gìn nó

Đời là tình yêu hãy tận hưởng nó

Đời là một bí mật, hãy khám phá nó

Đời là một lời hứa, hãy thực hiện nó

Đời là một nỗi buồn, hãy vượt qua khỏi nó

Đời là một thánh ca, hãy hát nó

Đời là một cuộc đấu tranh, hãy chấp nhận nó

Đời là một bi kịch hãy ôm ngang lưng nó

Đời là một cuộc phiêu lưu hãy dấn thân vào nó

Đời là hạnh phúc, hãy làm sao cho xứng đáng với nó

Đời là cuộc sống hãy bảo vệ nó.

Maria Kiran múa theo từng câu, không rộn ràng sôi nổi, mà chững chạc trầm tư. Tiết tấu đều đăn khoan thai theo bình điệu.

Một khoảnh khắc mơ màng, ta như rời khỏi cõi trần bay lần đến không trung.

Sau tràng pháo tay, nhạc trổi lên, dồn dập, Maria Kyran vừa vào hậu trường đã phải trở ra sân khấu. Cô dã liên tục múa từ 8 giờ rưỡi tối đến giờ, tôi băn khoăn không biết sức đâu chịu nổi.

Tươi cười, bước chân thoăn thoắt trên sàn múa, Kyrian như bay, toàn thân theo nhịp điệu của tiếng trống mridangam thúc dục trong đoạn Tillana, một vũ điệu rộn rã, như phách dồn sau đoạn phách khoan trong truyền thống ca trù, như bài Tẩu mã kết thúc 10 bài ngự trong Nhã nhạc cung đình Việt Nam.

Trong tiết mục Tillana, nghệ sĩ múa lần lượt chấp tay cúi đầu chào mỗi nhạc công ca sĩ để tạ ơn, và hai bên có một phút đối thoại bằng tiềt tấu, chân đập sàn, tay vổ trống, miệng mỉm cười.

Rồi tất cả nghệ sĩ trên sân khấu chào khán giả qua khúc Mangalam.

Khán giả đứng dậy, vỗ tay, trong phòng vang dậy tiếng Bravo !

Tôi như tỉnh giấc mơ, từ thiên đình trở về hạ giới, trong lòng vô vùng xúc động khi nhớ tới một nghệ thuật múa tinh vi, bắt nguồn từ ngàn năm trước, đời này truyền sang đời nọ, mà nay còn sống mãi, sống mạnh, trong đôi tay đôi chân, thân hình, và trái tim của một cô gái tuổi vừa quá đôi mươi.

Trần Văn Khê 2003

Chú thích

Để diễn tả tình cảm, nhạc sĩ dùng âm thanh, hoạ sĩ dùng màu sắc, thi sĩ dùng ngôn từ, thì nghệ sĩ múa dùng động tác của tay chân và cả thân hình của mình.

Truyền thống múa Ấn Độ rất phong phú : Katak miền Bắc, Manipuri miền Đông, BharatanatyamOdessi miền Nam. Ngày nay nghệ sĩ đi biểu diễn trên thế giới múa KatakBharatanatyam thường nhứt.

Mỗi điệu múa có ba loại :

  1. nritta (múa thuần túy) : Chú trọng tạo những động tác thật đẹp bằng tay, chân và thân hình, ăn nhịp với âm nhạc. Để ý đến cách trụ bộ, đứng, đi, nhảy.
  2. nritya (múa diễn xuất tình cảm ) : Ngoài tay chân còn phải để ý đến cặp mắt và lông mày. Người múa phải diễn tả được nội tâm : thương yêu, gợi tình, lòng trắc ẩn, hóm hỉnh, ngạc nhiên, buồn, sợ, gớm, bình tỉnh, thanh thản . Như chúng ta thường nói phải đủ hỷ, nộ, ái, ố, ai, lạc, dục .
  3. natya : diễn xuất theo lời thơ hay một câu chuyện, thường thì diễn một đoạn trong trường ca Ramayana hoặc Mahabharata.

Dàn nhạc phụ hoạ gồm có :

– Một   người ca, quan trọng nhứt. hoặc xướng âm bằng những chữ nhạc Sa, Ri, Ga, Ma, Pa, Dha, Ni, Sa thành câu nhạc có tiết tấu đơn giản hoặc phức tạp, hoặc thuật những câu chuyện bằng những bài ca có đối thoại, theo những điệu thức và những tiết tấu thông dụng trong truyền thống nhạc « Carnatic » miền Nam. Tối thiểu có một người ca, nhưng thường hai người thay phiên nhau ca.

– Một người thổi sáo murali,

– Một ngưởi đàn violon theo phong cách Ấn độ miền Nam,

– Và một người đánh trống mridangam, loại trống cơm miền Nam Ấn Độ.

Khi tôi đến New Delhi để tìm hiểu ca, vũ nhạc truyền thống Ấn Độ năm 1968, bạn tôi, Tấn sĩ Narayana Menon có nhờ bà Kapila Vatsayan , một Giáo sư chuyên dạy các điệu múa Ấn Độ, về lý thuyết và thực hành, giảng cho tôi những điểm căn bản cần biết về nghệ thuật múa trong truyền thống Ấn Độ. Tôi rất ngạc nhiên khi nghe bà nói rằng trong quyển sách Natya-sastra về kịch nghệ trong đó có các vũ điệu, tác giả Abhinava Gupta, từ thế kỷ thứ 10, có ghi 67 động tác cho bàn tay, 32 động tác cho chân, và tay, chân và thân hình trộn lại có đến 108 động tác. (108 như số hột bồ đề trong tràng hạt của các nhà sư)

Trong nghệ thuật múa, phải chú trọng đến việc chia sân khấu ra thành nhiều không gian múa, phải có đồng thế trong sự di chuyển, phải biết chọn lựa màu sắc áo, phải tập luyện công phu để có những thế trụ bộ, tướng đi, dáng đứng, tay múa, chân bước, biểu diễn nhuần nhuyễn tất cả « mudra » (tay ấn), biết rành các điệu thức, biết chia nhịp, chẻ nhịp, thuộc lòng tuồng tích.

Một chương trình múa Bharanatyam thường có 5 phần :

Alarippu : Dâng hoa cho một vị Thần. Trụ bộ, và múa thuần túy

Jatisvaram : đối thoại bằng tiết tấu giữa người múa và người đánh trống, hay giữa người múa và người ca. Từ đơn giản đến phức tạp.

Varnam : Có phần múa thuần túy xen kẻ với múa diễn xuất. Người dàn dựng và biểu diễn bài múa, phải phân tách nội dung lời bài ca hay bài thơ không chỉ ở cấu trúc của câu văn, mà cả nội dung của bài về mặt triết lý hay siêu hình.

Padam : Không sử dụng múa thuần túy mà chỉ có múa diễn xuất, theo một bài thơ, hay một câu chuyện rút trong thần thoại, hay có thể là một câu chuyện tình. Thuờng thì múa chậm rãi.

Tillana : Múa sôi động để kết thúc và người múa chào từng nhạc sĩ để cám ơn và đối thoại với mỗi nhạc sĩ bằng tiết tấu.

Mangalam : Tất cả nghệ sĩ trên sân khấu chào khán giả.

Các bạn có thấy chăng ? « Nghề chơi cũng lắm công phu. »

maria kiran 6

PGS TS BS Nguyễn Hoài Nam: ÂM NHẠC VÀ SỨC KHOẺ (phỏng vấn GS Trần Văn Khê)

ÂM NHẠC VÀ SỨC KHOẺ

images

Từ lâu, người ta đã biết đến vai trò rất quan trọng cuả âm nhạc đối với sức khoẻ con người. Tuy nhiên để hiểu rõ hơn về vấn đề này chúng tôi đã có buổi trao đổi với GS TS Trần Văn Khê, bậc thầy về âm nhạc dân tộc Việt Nam

Âm nhạc rất tốt cho sức khoẻ:

PGS TS Nguyễn Hoài Nam:

Thưa Giáo sư, âm nhạc có thực sự tốt cho sức khoẻ con người như các nhà khoa học vẫn nói hay không? Hay chỉ là đồn đại cuả một số người?

GS TS Trần Văn Khê:

Âm nhạc có tác dụng rất tốt đối với sức khoẻ cuả con người kể cả sức khoẻ tinh thần và thể xác. Khi người ta nghe nhạc, tâm hồn sẽ lắng dịu xuống, các hoạt động cuả lớp vỏ đại não dường như được sắp xếp lại, các loại morphin nội sinh được tiết ra nhiều, họ cảm thấy thư thái hơn, phấn chấn hơn và yêu đời hơn.

Hơn thế nưã dưới tác dụng cuả các nội tiết tố và morphin nội sinh do cơ thể tiết ra làm cho giảm cơn đau, nhất là những cơn đau đầu, làm tăng cường hệ thống miễn dịch và làm cho con người ít bị mắc bệnh hơn. Ở Nhật Bản người ta đã nuôi các con bò Kobé, cho nó nghe nhạc, uống bia và một chế độ ẩm thực đặc biệt và kết quả là cho ra một sản phẩm thịt ngon hơn những con bò bình thường rất nhiều. Những con bò sưã được nghe nhạc cũng cho sản luợng sưã cao hơn và chất lượng sưã tốt hơn.

Ở một số nước các bác sỹ còn cho những bệnh nhân tâm thần nghe và chơi nhạc. Khi đó bệnh tình cuả họ thuyên giảm rất nhanh, các cơn kích động giảm thấy rõ và họ mau chóng hồi phục để quay trở về với gia đình và xã hội.

Bà bầu nên nghe nhạc:

PGS TS Nguyễn Hoài Nam:

Cháu có nghe người ta nói nếu khi mang thai người mẹ thường xuyên nghe nhạc thì đưá bé sinh ra sẽ thông minh hơn phải không Giáo sư?

GS TS Trần Văn Khê:

Nhà ông Nội (ông Năm Diệm) tôi ở gần lò heo, mỗi đêm lúc 03g00’ khuya má tôi (đang mang thai tôi) thường bị giựt mình vì tiếng heo bị thọc huyết la to. Cậu Năm có Nho học nên biết việc mẹ thầy Mạnh Tử dời nhà không sống gần lò heo mà gần Trường học, để con mỗi ngày nghe giảng kinh sách, lớn lên chăm lo học hành, vì vậy cậu Năm đến gặp ông Nội tôi xin đưa má tôi về nhà cậu Năm. Ông Nội tôi đồng ý. Hàng ngày khoảng 04g00’ chiều cậu Năm đem ống Sáo, Tiêu lại thổi cho đứa bé nghe những điệu nhạc Dân tộc truyền thống Việt Nam. Ngày sanh tôi ra cậu Năm đem ống Sáo lại thổi mừng một bài, ông Nội tôi đem Tỳ Bà đến đờn cho cháu nghe. Nhờ vậy từ lúc nhỏ tôi đã thích nghe nhạc, khi nào tôi khóc chỉ cần nghe tiếng Sáo là tôi nín, lớn lên lúc nào tôi cũng say mê âm nhạc.

Tôi có người bạn ở bên Đức, lúc mang thai lần đầu, mỗi ngày chị hát những câu ru em theo phong cách Huế, hoặc ngâm thơ bằng những câu ca dao. Bà ngoại cũng thích, tìm những câu hát ru xưa còn nhớ được ru cho cháu nghe.

Âm nhạc có tác động rất tốt giúp thai nhi thông qua tình cảm trìu mến và đầy thăng hoa cuả người mẹ Người mẹ khi nuôi con, nên hát ru bằng chính những bài hát cuả cha ông, những bài ca trữ tình nồng ấm, khi đó đưá bé sẽ trở nên ngoan hơn, thông minh hơn và tình cảm giưã người mẹ và đưá bé sẽ gắn bó hơn

Nên nghe nhạc dân tộc:

PGS TS Nguyễn Hoài Nam:

Thưa giáo sư, hiện nay có rất nhiều loại nhạc như Ráp, Rock, đồng quê, nhạc dân tộc v.v… thể loại nhạc nào tốt nhất cho sức khoẻ con người và cho các bà bầu cũng như cho thế hệ tương lai khi còn đang nằm trong bào thai?

GSTS Trần Văn Khê:

Rất nhiều nghiên cứu cho thấy rằng đối với mỗi con người về phương diện sức khoẻ thể chất và tâm hồn thì âm nhạc dân tộc cuả đất nước quê hương bản xứ họ là thứ âm nhạc tốt nhất. Còn các loại âm nhạc khác chỉ có tính giải trí nhất thời mà thôi. Âm nhạc dân tộc làm cho người ta nhớ đến quê hương xứ sở, nhớ đến cha mẹ, lũy tre làng, mối tình đầu và làn khói đốt đồng mỗi độ Đông về. Âm nhạc dân tộc góp phần làm cân bằng hệ thống thần kinh và còn rất nhiều tác dụng khác. Mặc dù tôi sống hơn 55 năm bên trời Tây vẫn không quên được những làn điệu dân ca và hát ru cuả mẹ tôi.

PGS TS Nguyễn Hoài Nam:

Vậy để kết thúc buổi trò chuyện đầy thú vị ngày hôm nay, Giáo sư có thể cho độc giả cuả báo Tuổi trẻ một lời khuyên

GS TS Trần Văn Khê:

Để luôn có một sức khoẻ tốt, ta cần phải bồi bổ cơ thể về mặt tinh thần cũng như thể chất. Về tinh thần chúng ta dùng âm nhạc, nhưng phải biết chọn lựa loại nhạc, nên chọn nhạc truyền thống Việt Nam êm ái, dịu dàng để thai nhi được phát triển về trí não và khi lớn lên tình thương mẹ sẽ gắn liền với tiếng nhạc dân tộc, làm cho đứa bé không xoay lưng với cội nguồn, còn người lớn sẽ được thư giãn, quên mệt nhọc… Về mặt thể chất chúng ta nên có một chế độ dinh dưỡng hợp lý. Như vậy chúng ta sẽ dễ đạt được những thành quả tốt trong công việc.

PGS TS BS Nguyễn Hoài Nam

Theo ĐẠI ĐOÀN KẾT : Trần Quang Hải muốn cống hiến cho sự nghiệp âm nhạc VN

Trần Quang Hải muốn cống hiến cho sự nghiệp âm nhạc VN

Tran Quang Hai muon cong hien cho su nghiep am nhac VN
Nhạc sĩ Trần Quang Hải.

Theo gương cha, giáo sư Trần Văn Khê , Trần Quang Hải cũng ước nguyện được trở về VN. Anh muốn trao lại quê hương những công trình nghiên cứu âm nhạc của anh sau hơn 30 năm lăn lộn xứ người.

Nhạc sĩ Trần Quang Hải sinh năm 1944 tại làng Linh Đông Xã, huyện Thủ Đức (Gia Định) trong một gia đình có truyền thống âm nhạc. Song anh không có may mắn được hấp thụ nền âm nhạc cổ truyền từ người cha, nhạc sĩ Trần Văn Khê, vì ông sang Pháp năm 1949 lúc Quang Hải mới 5 tuổi.

Nhạc sĩ Trần Quang Hải:

– Hiện là Hội viên của 20 hội nghiên cứu âm nhạc quốc tế.
– Từng tham gia dạy nhạc trên 100 trường đại học của 50 quốc gia trên thế giới; đã trình diễn gần ba nghìn buổi cho trên 100 đại hội liên hoan nhạc cổ truyền quốc tế của 60 quốc gia từ năm 1966 tới nay.
– Có 7.000 học trò theo học bộ môn hát đồng song thanh ở 60 quốc gia…

Trần Quang Hải theo học ở trường quốc gia âm nhạc Sài Gòn từ năm 1955. Anh sang Pháp năm 1961, học khoa Nhạc Đại học Sorbonne và Trung tâm nghiên cứu nhạc Đông Phương ở Paris. Năm 1973, anh đỗ Tiến sĩ nhạc dân tộc, và được mời về làm việc tại Trung tâm quốc gia nghiên cứu khoa học Pháp. Anh luôn tâm niệm phải làm sao cho mọi người biết tới nhạc Việt Nam và châu Á…

Trần Quang Hải biết chơi 15 loại nhạc khí, từ mandolin, violon, đến piano, rồi đàn tranh, đàn cò, tự học đàn độc huyền, sinh tiền, guitar, sáo tây, đàn môi, đàn gamelan của Indonesia… Nhưng anh khoái nhất đàn tranh, và đã phát hành 15 đĩa nhựa 33 vòng và 4 CD đàn tranh. Thành công lớn nhất của Trần Quang Hải là khám phá kỹ thuật hát đồng song thanh vào năm 1969. Đây là kỹ thuật hát hai giọng cùng một lúc của người Mông Cổ và Tuva. Từ khi khám phá kỹ thuật này, anh tự tập và lập ra trường phái hát song thanh châu Âu. Ngoài ra, anh còn cộng tác với 40 đài truyền hình của nhiều quốc gia để làm các chương trình giáo dục âm nhạc. Năm 1989, cuốn phim 38 phút về hát đồng song thanh của anh đoạt 4 giải quốc tế tại Estonia, Pháp, Canada.

tran quang hai & roger mason spoons

Trần Quang Hải & Roger Mason

Trần Quang Hải còn được coi là ông vua của thể loại đánh muỗng. Khoảng năm 1965, Trần Quang Hải gặp Roger Mason, một nhạc sĩ Mỹ đánh muỗng rất hay. Hai người thường trình diễn chung tại trung tâm American ở Paris và thường « đấu » muỗng với nhau. Mỗi người phải « sáng tác » kỹ thuật mới để hạ đối phương. Với các lần gặp gỡ đó, anh đã dựng nên một trường phái gõ muỗng đặc biệt. Năm 1967, anh được mời tham dự đại nhạc hội dân gian tại Cambridge (Anh). Trong dịp này có một cuộc thi gõ muỗng, gồm 30 nhạc sĩ thuộc 20 quốc gia tham dự. Trần Quang Hải thắng, được tôn là « vua muỗng » (King of Spoons).

(Theo Đại Đoàn Kết)

http://vietbao.vn/Van-hoa/Tran-Quang-Hai-muon-cong-hien-cho-su-nghiep-am-nhac-VN/10829704/107/

HỒNG MINH : GS-TS Trần Quang Hải: Tôi dám làm những điều mà ba tôi không làm!

GS-TS Trần Quang Hải: Tôi dám làm những điều mà ba tôi không làm!

tqh portrait quoc hoi tv

Sống ở Paris gần như cả đời người để nghiên cứu âm nhạc truyền thống, những năm gần đây, ông ngày càng có nhiều chuyến trở về quê nhà. Mỗi lần trở về là lịch công việc của ông kín mít. Khó khăn lắm tôi mới được gặp ông trong giờ nghỉ buổi trưa tại khách sạn, trong một cuộc hội thảo quốc tế về âm nhạc dân tộc. Cuộc trò chuyện của chúng tôi, xoay quanh những chuyến đi – về, những con đường để đến với âm nhạc dân tộc.

Ba ơi, có nhận con làm học trò không ?

– Thưa GS-TS Trần Quang Hải, cuối cùng thì ông lại tiếp nối con đường mà ba ông – GS-TS Trần Văn Khê đã đi?

– Hẳn vậy rồi, tôi là đời thứ năm trong một gia đình có truyền thống về âm nhạc dân tộc. Các ông, cụ kỵ tôi đều là những người chơi đàn tranh và hát đờn ca tài tử. Đến đời ba tôi được đi học Tây học và nghiên cứu cổ nhạc dân tộc nói chung.

Tôi là học trò của ba tôi. Trong hơn 10 năm theo học đúng kiểu cha truyền con nối, tôi hấp thụ được những điều quý báu về kiến thức và cả niềm đam mê từ ông. Biết chơi đàn tranh, biết trình diễn nhiều nhạc cụ dân tộc, tôi cũng biết một cách tổng quát nhất các loại hình âm nhạc Việt Nam như tuồng, chèo, xẩm, chầu văn… hát cung đình, các điệu hò, ca Huế, rồi hát bài chòi, đờn ca tài tử… Mỗi vùng miền, mỗi dân tộc trên đất nước tạo đều có một tài sản âm nhạc riêng biệt, tạo cho Việt Nam một bộ mặt âm nhạc đặc sắc. Càng nghiên cứu tìm hiểu càng đam mê.

– Nhưng, nghe nói rằng hồi nhỏ, ông đã được đào tạo để trở thành người chơi đàn violin? Có phải chính GS-TS Trần Văn Khê đã thuyết phục ông từ bỏ cây đàn kinh điển của âm nhạc Tây phương đó để quay trở về với cây đàn dân tộc?

– Tôi tốt nghiệp khoa violin ở Sài Gòn, sau đó sang Pháp là để tiếp tục học để làm thầy dạy violin. Khi đó ba tôi đang ở Pháp, và ông đưa tôi đến gặp một giáo sư violin nổi tiếng, là bạn của ông. Khi tôi đến gặp vị giáo sư đó, ông đưa cho tôi cây đàn của ông, bảo tôi chơi. Tôi lần đầu tiên nhìn thấy cây violin sang trọng và rất đắt tiền, run lắm. Nhưng sau một lúc lấy lại tinh thần, tôi chơi mấy bản. Xong vị giáo sư đáng kính nói rất từ tốn: “Cháu đàn nghe tạm được, khả năng của cháu mà được đào tạo tốt, may ra có thể trở thành một giáo sư violin giỏi, những người như thế có hàng chục nghìn ở Pháp. Nếu cháu giỏi hơn, được vào chơi ở Dàn nhạc quốc gia opera của Pháp, ngoại hạng hơn nữa thì trở thành nghệ sĩ biểu diễn trên thế giới- có hàng trăm người như thế ở Pháp. Nước Pháp không cần thêm một nghệ sĩ violin, mà cần hơn một nghệ sĩ, một chuyên gia âm nhạc dân tộc Việt. Sao cháu không quay về cội nguồn”?

Khi đó tôi rất buồn. Về nhà ngồi khóc. Một tuần lễ sau, tôi đến gặp ba tôi và quỳ xuống: “Ba ơi ba có nhận con làm học trò không?” Chỉ chờ có thế, ba ôm tôi, hai cha con ôm nhau khóc. Sau này tôi mới hiểu, đó chính là mong ước của ba. Chính ông đã nói với giáo sư violin khuyên tôi nên trở về với âm nhạc dân tộc.- Hiểu theo nghĩa nào đó, thì đối với một người trẻ, việc học âm nhạc dân tộc rõ ràng là phải định hướng, hoặc là bắt buộc, chứ khó mà để tự nguyện không áp đặt?

– Không bắt buộc được tụi nhỏ đâu. Mình phải làm sao để tụi trẻ cảm thấy cái hay cái đẹp, sự hấp dẫn của cổ nhạc để họ có thể ngồi nghe, mà không phải bắt ép. Chừng nào ta còn bắt ép thì chừng đó đều không được. Thực ra, nếu đã để ý rồi, nghe rồi, tìm hiểu, thì sẽ thấy cổ nhạc của cha ông hay lắm. Ba tôi cũng không hề áp đặt trực tiếp đối với tôi về việc học cổ nhạc. Ông chỉ truyền dạy cho tôi kiến thức, đam mê, nhưng đến khi tôi lựa chọn con đường để đi, để thuyết phục tôi thay đổi, chính ông cũng không nói mà phải nhờ một người khác nói.

Di sản không chỉ ở trong hồ sơ- Có một điều hơi trái khoáy là, khi ở trong nước thì ông học violin, còn khi ra nước ngoài, ông lại học đàn tranh và mày mò nghiên cứu về âm nhạc dân tộc. Chắc hẳn rằng, việc nghiên cứu âm nhạc dân tộc ở bên ngoài đất nước mình sẽ gặp nhiều trở ngại hơn?

– Cũng có điều thuận lợi mà cũng có trở ngại. Thuận lợi là ở Paris, tôi được tiếp cận với phương pháp nghiên cứu tiên tiến và môi trường nghiên cứu chuyên nghiệp. Cách tiếp cận lý thuyết khoa học là rất căn bản và hệ thống. Hơn nữa, ở đây, tôi cũng được tiếp xúc với kho tàng tư liệu khổng lồ về âm nhạc dân tộc Việt qua các bảo tàng, các viện lưu trữ. Khi tôi là chuyên gia về âm nhạc dân tộc Á châu ở Viện Bảo tàng con người, tôi được tiếp xúc với những tư liệu gốc, những hiện vật mà có khi cả ở Việt Nam đã không còn giữ được. Ở đó có khoảng 8500 loại nhạc cụ từ khắp nơi trên thế giới. Chỉ riêng về âm nhạc Việt Nam có mấy trăm cây đàn. Qua cái nhìn so sánh với âm nhạc của các dân tộc khác trên thế giới, tôi biết Việt Nam có những cây đàn hết sức đặc thù với những bồi âm độc đáo: đó là đàn bầu, đàn nhị, và đàn đáy. Ở đó, cũng có những đĩa nhạc thu cả mấy trăm giờ trình diễn, do các cha cố đạo ngày xưa thu âm mang về Pháp. Có đầy đủ từ cồng chiêng, dân ca của Ê Đê, Gia Rai, Chăm, Xê đăng… Kho tàng quý giá này, ở Việt Nam không có. Đó là may mắn của tôi, khi được biết đến âm nhạc Tây Nguyên khá đầy đủ ngay từ ngoài nước, trước cả khi ở Việt Nam có người nghiên cứu về âm nhạc Tây Nguyên.

Tuy nhiên, tất cả những cái đó, tôi vẫn nghĩ như là mình đang ăn đồ hộp, thiếu chất tươi. Đó là việc mình không được nghe âm nhạc dân tộc trực tiếp, không được tận hưởng các nghệ nhân trình diễn ngồi trước mặt mình đàn như thế nào, không được thấy họ vừa hát nhảy múa, nét mặt biểu cảm làm sao, cũng như không được tận thấy môi trường biểu diễn chung quanh họ như thế nào. Đối với người nghiên cứu, đó là một bất lợi.

– Vậy, đến bao lâu thì ông trở về nước và được bổ sung “những chất tươi” ấy?

– Bốn mươi hai năm sau khi rời xa quê hương, tôi mới có dịp trở về. Đó là vào năm 1990- tôi về Hà Nội và được xem và nghe múa rối nước lần đầu tiên, rồi nghe ca trù của nhóm Thái Hà, biết bà Hà Thị Cầu hát xẩm. Sau đó tôi vào miền nam và nghe nhạc lễ, đi xem cải lương, đờn ca tài tử, được xem Hải Phượng đàn tranh, rồi một vài nhóm đàn tranh… nhưng thực ra rất lớt phớt vài hình ảnh thôi. Sau này thì mới có dịp thưởng thức nhiều hơn. – Cảm nhận của ông từ, những thực tế sau này đó, có khác xa với tư liệu mà ông tiếp xúc ở nước ngoài? – Có sự mất mát rất nhiều so với bề dày trong tư liệu mà tôi tìm thấy. Tuy nhiên, sự phát triển hiện nay lại rất nhanh chóng. Nhưng tôi nhận thấy vấn đề rõ nhất là thiếu môi trường. Bây giờ có nhiều người trẻ tuổi xuất sắc trong lĩnh vực âm nhạc dân tộc, nhưng họ không có môi trường để biểu diễn. Có lần tôi đi công tác, ở trong khách sạn Hilton. Ngay tại sảnh thấy một cô gái trang phục rất chỉn chu, ngồi chơi đàn tranh nghiêm túc, gần một tiếng đồng hồ, mà người qua lại không ai để ý. Tôi thấy cô ấy ngồi đàn lơ đãng, rất buồn. Khi tôi lại gần hỏi chuyện, cô ấy rất ngạc nhiên, bởi tôi có thể nói với cô ấy bài gì và đờn ra sao. Tôi hiểu rằng, những khách hàng biết nghe đờn tranh rất hiếm, am hiểu lại càng không. Đó là cái thiếu. Bây giờ, trong các khách sạn, nhà hàng có nhiều ban nhạc dân tộc chơi chỉ để cho người ta ăn cơm. Thực khách có thể không hiểu bài gì, nhưng có thể vẫn vỗ tay nồng nhiệt rồi tặng cho nghệ sĩ một bông hoa có kèm chút tiền. Rồi khách hàng có khi cũng lên hát một bài cho vui, chả hề là âm nhạc, những chuyện đó có thể cho vui, nhưng cũng có thể sẽ là loạn chuẩn.

– Nhưng có thể nói âm nhạc dân tộc Việt Nam đang được quan tâm bảo tồn hơn bao giờ hết, khi mà ngày càng có nhiều hồ sơ đề nghị UNESCO xét tặng danh hiệu Di sản phi vật thể nhân loại và cũng nhiều loại hình âm nhạc truyền thống đã được công nhận. Theo ông, hẳn đó là điều đang mừng?

– Gần đây khi mà nhạc cung đình Huế, rồi cồng chiêng, quan họ, ca trù… được công nhận là Di sản nhân loại, phong trào phục hồi âm nhạc dân tộc được quan tâm. Đây là điều tốt, nhưng có khi thái quá. Khi mà mình đề cao quá di sản của mình, nó đi tới chỗ lạm phát, cái gì cũng muốn được UNESCO nhìn nhận, cứ đưa hồ sơ, đưa hồ sơ xét duyệt thật nhiều. Người ta có thể dàn dựng cảnh quay, thu âm để làm hồ sơ. Nhưng điều đó có làm cho di sản thực sự “sống lại” hay không?

Điều quan trọng mà chúng ta cần làm là phục hồi di sản, làm cho di sản sống lại thật sự trong đời sống, chứ không phải trong hồ sơ.

Thử nghiệm có thể làm cho mình chết

chant dipho tqh cnrs

– Có thể nói, nghiên cứu cổ nhạc dân tộc ở nước ngoài, chính là con đường tốt nhất để đưa âm nhạc Việt Nam có tên trên bản đồ âm nhạc thế giới, để những người bạn nước ngoài biết rằng, Việt Nam có một di sản âm nhạc dân tộc quý giá, và hấp dẫn? Vậy, cái cách của ông là làm như thế nào, khi trước đó, ba ông đã dường như làm tất cả? – Tôi dám làm những điều mà ba tôi không làm. Tôi không muốn dẫm chân theo cái bóng đã quá lớn của ba tôi. Nghiên cứu và viết các bài giới thiệu, công bố những nghiên cứu của mình đối với thế giới là việc chính. Nhưng tôi cũng muốn những người nước ngoài biết đến âm nhạc Việt Nam không phải theo kiểu ăn đồ hộp: Tôi học kỹ thuật trình diễn, cốt để sao cho người ta chú ý đến mình. Tôi đã trình diễn hơn 3500 buổi tại 70 quốc gia trên thế giới, để giới thiệu những nhạc cụ độc đáo của dân tộc Việt Nam. – Vâng, ông là bậc thầy đàn môi, gõ muỗng, và đặc biệt chưa từng có tại Việt Nam, cũng hiếm hoi trên thế giới, là người dám tự cho dùng tia hồng ngoại nội soi thanh quản của mình, tìm ra kỹ thuật hát đồng song thanh để trình diễn trong hát tuồng? – Đúng, để tôi hát cho cô nghe, như thế này này (ông hát bằng một giọng trầm, thật, rồi sau đó đằng hắng, hát lại bằng một giọng cao vút từ đâu đó trong lồng ngực, và rồi hát hai giọng cùng một lúc). Đó là kỹ thuật hát của người Mông Cổ. Nó cho phép mình cái khả năng biểu diễn rất thú vị. – Nhưng khi cho phép dùng hóa chất có thể gây ung thư để soi vào cổ họng mình như thế,hẳn ông cũng lường trước được những rủi ro có thể xẩy ra? Được biết, GS-TS Trần Văn Khê đã rất lo lắng khi ông làm như vậy? – Khi mình làm nghiên cứu, thử nghiệm, mình không biết hậu quả thế nào. Thử nghiệm có thể làm cho mình chết, cũng có thể mang lại cho mình những nhận thức đột phá. Tất cả mọi nghiên cứu có thành quả đều là ngẫu nhiên, chẳng ai biết trước được. Ba tôi đã lo lắng vì tôi dám làm những điều mà ba tôi không làm. Nhưng tôi là người nghiên cứu, khác với người đi trình diễn ở chỗ, tôi phải biết mình hát ở chỗ nào, âm thanh giọng hát mình thoát ra từ đâu…- Vâng, và cuối cùng nhờ kỹ thuật hát đồng song thanh đó, mà thế giới chú ý đến ông, như một người trình diễn âm nhạc dân tộc đặc biệt?

– Đúng, đi đâu tôi cũng được yêu cầu hát tuồng với kỹ thuật đồng song thanh, và gõ muỗng, trình diễn đàn môi… Tôi cho rằng, muốn làm cho thế giới biết đến mình, trước hết mình phải khác họ, phải có những điều mà họ không có. Đừng nghĩ rằng âm nhạc truyền thống của mình hay hơn họ, không cần làm gì tự thế giới sẽ phải chú ý đến. Mình chỉ là một bông hoa với màu sắc khác lạ, hương thơm khác lạ trong vườn hoa âm nhạc thế giới thôi, và mình phải giữ cho được cái bản sắc đó.

– Xin cám ơn Giáo sư vì cuộc trò chuyện. Chúc ông tiếp tục bền bỉ với con đường kiên định và nhiều sáng tạo của mình.

HỒNG MINH (thực hiện)
Theo Nhân dân điện tử

http://catruthanglong.com/vi/Tin-tuc/giaosu-tranquanghai-toimuonlam-dieubatoikhonglam.html

HỒ NAM : GS.TS Trần Quang Hải: Xứng danh quái kiệt nhạc dân tộc Việt Nam

Nhắc đến GS.TS Trần Quang Hải, người ta nhớ đến ông là con trai trưởng của nhà nghiên cứu âm nhạc dân tộc GS.TS Trần Văn Khê. Tuy nhiên, ông chưa bao giờ dựa vào danh tiếng của cha để phát triển sự nghiệp cho mình.

Hơn 40 năm qua, ông miệt mài giới thiệu âm nhạc Việt Nam, qua khoảng 3.000 buổi nói chuyện tại hơn 65 quốc gia. Trong dịp nhà nghiên cứu âm nhạc dân tộc Việt Nam – GS.TS Trần Quang Hải về Việt Nam nhận kỷ lục Người Việt Nam đầu tiên phổ biến (giảng dạy, biểu diễn) đàn môi tại nhiều nước trên thế giới, ông đã có cuộc trò chuyện thú vị với PV Nguoiduatin.vn tại chương trình Hội ngộ kỷ lục gia lần thứ 23 và công bố Kỷ lục châu Á.

Từng đi sai đường

Nối tiếp con đường âm nhạc của gia đình, ông vào học nhạc tại trường Âm nhạc và Kịch nghệ Sài Gòn với bộ môn vĩ cầm. Trong thời gian này, tài năng âm nhạc của ông được phát lộ và ngày càng được phát triển. Sau khi tốt nghiệp trường Âm nhạc và Kịch nghệ Sài Gòn, vào năm 1961, ông lên đường sang Pháp học nhạc tại trường đại học Sorbonne với ước mơ trở thành nghệ sĩ độc tấu violon nổi tiếng trên nước Pháp và tại Việt Nam.

GS.TS Trần Quang Hải chia sẻ: « Thời điểm bấy giờ, ước mơ đó thôi thúc tôi đến cháy bỏng. Vì thế, tôi dành hết mọi sức lực để đưa ước mơ đó trở thành sự thật. Tuy nhiên, nếu ước mơ đó trở thành sự thật, chắc giờ đây không phải là tôi như bây giờ. Người phát hiện tôi đi sai đường chính là cha tôi. Ông biết tôi có ước mơ trên nhưng không cản ngăn chí hướng của con trai, ông khéo léo sắp đặt một cuộc gặp gỡ giữa con mình với GS Yehudi Menuhin, một danh sư nổi tiếng về violonist trên thế giới rồi ông kiên nhẫn chờ đợi kết quả từ tôi ».

GS.TS Trần Quang Hải biểu diễn đàn môi.

GS.TS Trần Quang Hải cho biết cuộc gặp gỡ kỳ lạ đó đã làm thay đổi toàn bộ con đường sự nghiệp của mình. Ông bộc bạch: « GS Yehudi Menuhin kêu tôi trổ tài năng của mình trên cây đàn violonist để ông xem. Để không phụ lòng GS Yehudi Menuhin, tôi đã chơi một bản nhạc không thể nào hay hơn. Tuy nhiên, khi kết thúc bản nhạc, GS Yehudi Menuhin thẳng thắn dành cho tôi một lời khuyên chân thành. GS Yehudi Menuhin bảo người Pháp không cần có thêm một nhạc công violonist gốc Việt khi họ đã có hàng ngàn violonist tầm cỡ. Điều họ cần là một chuyên gia về âm nhạc dân tộc Việt Nam như cha anh là GS.TS Trần Văn Khê.

Nghe tới đây, trong suy nghĩ của tôi thật sự bừng tỉnh. Sau đó, tôi đã suy nghĩ rất nhiều và quyết định quay về gặp cha và quỳ dưới chân để xin được thọ giáo dù có hơi muộn, nhưng đó mới là hướng đi đúng đắn của tôi và đúng với giá trị âm nhạc mà đại gia đình đang kế thừa ».

Sau đó, GS.TS Trần Quang Hải quyết định từ bỏ đam mê chơi đàn violonist để theo học các loại nhạc cụ dân tộc khác. Từ nền tảng này, ông tập trung theo học về ngôn ngữ, văn học, nghệ thuật và âm nhạc tại các trường ĐH: Louvre, Sorbonne (Paris, Pháp), ĐH Cambridge (London, Anh) và ông còn học được những bảo bối từ nghệ thuật truyền khẩu, truyền ngón từ nhiều nghệ nhân đàn dân tộc từ châu Á sang châu Âu.

« Bên cạnh đó, tôi cũng theo cha học hỏi từ ngón đàn dân tộc cho đến công việc nghiên cứu. Chỉ một thời gian sau, tôi được cha giới thiệu vào làm việc tại Viện Bảo tàng con người ở Paris. Tại đây, tôi có những lợi thế từ điều kiện sống, học tập cộng với những nỗ lực bản thân, tôi trở thành tiến sĩ âm nhạc dân tộc người Việt thứ hai trên đất Pháp, sau cha của mình », GS.TS Trần Quang Hải chia sẻ.

Xứng danh quái kiệt

Nửa thế kỷ qua, GS.TS Trần Quang Hải như con ong chăm chỉ đã miệt mài làm chiếc cầu nối để âm nhạc dân tộc Việt Nam có tên trên bản đồ thế giới. Nỗ lực của ông khiến nhiều người nước ngoài say mê như ngày hôm nay. Nhưng hơn thế nữa, người dân khắp thế giới còn biết đến ông là một người trình diễn kỳ lạ của âm nhạc dân tộc Việt Nam.

GS.TS Trần Quang Hải cùng cha là GS.TS Trần Văn Khê.

Chia sẻ về thể loại đàn muỗng được nhiều người yêu thích, GS.TS Trần Quang Hải tiết lộ: « Với mong muốn truyền bá và làm mới nghệ thuật biểu diễn nhạc cụ dân gian trong cuộc sống đương đại, tôi đã tìm tòi học hỏi từ những người bạn Nga cách biểu diễn gõ muỗng theo tiết tấu, giai điệu ». Theo đó, người chơi đàn muỗng dùng hai thìa inox khuấy động cả không gian với nhiều tiết tấu sinh động bằng cách gõ hai muỗng đến ba muỗng, rồi sau đó gõ trên cánh tay, đùi và những ngón tay uyển chuyển.

Trổ tài khả năng chơi đàn muỗng của mình, GS.TS Trần Quang Hải lấy ra hai cái muỗng, thoăn thoắt bẻ quặp chúng lại, và trong khi miệng liên tục đánh nhịp đệm thì bàn tay của ông cầm hai cái muỗng, tấu liên hồi một khúc nhạc kỳ lạ đầy quyến rũ. Nhìn hai cái muỗng trong tay ông lúc đó, cảm thấy ông như một thầy phù thủy đang phù chú cho bùa phép của mình.

Với những sáng tạo vô cùng độc đáo của mình với đàn muỗng, tại Liên hoan dân nhạc tổ chức tại Anh năm 1967, GS.TS Trần Quang Hải đã được phong tặng danh hiệu Vua muỗng. Không chỉ là vua muỗng, ông còn được biết đến với danh hiệu ông vua đàn môi. Để đạt được những thành tựu này, ông phải ròng rã nhiều năm trời đi khắp mọi miền của tổ chức, tìm hiểu và nghiên cứu một cách tỉ mỉ về đàn môi.

Hiện nay, ông đã sở hữu cho mình bộ sưu tầm hàng chục loại đàn môi bằng đồng, thau, tre của người dân tộc thiểu số. Nói về một chiếc đàn môi đang cầm trên tay, GS.TS Trần Quang Hải cho biết đây là chiếc đàn môi của người Mông. Ông chia sẻ thêm: « Trong suốt thời gian qua, tôi đã sưu tập được 27 loại đàn môi. Chiếc đàn này là một trong những chiếc đàn môi độc đáo và đặc sắc ». Nghe GS.TS Trần Quang Hải kể về từng loại đàn môi, sắc thái âm thanh, cấu tạo tiếng đàn, về cái cách để trình diễn chúng như một người lên đồng. Chúng tôi mới hiểu được danh xưng vua đàn môi quả không hề sai.

Nhắc về cơ duyên để mình lao vào nghiên cứu kỹ thuật hát song thanh, GS.TS Trần Quang Hải cho biết: « Tôi đã có cuộc hành trình hơn 30 năm tìm hiểu và trở thành chuyên gia lớn nhất về lối hát đồng song thanh. Đồng song thanh là lối hát mà một người cùng lúc có thể hát được hai giọng.

Tôi đã nghiên cứu kỹ thuật hát độc đáo phát ra hai giọng cùng lúc ở hai cao độ khác nhau của một số bộ tộc Mông Cổ và nước Cộng hòa Tuva. Từ các nghiên cứu này, tôi đã phát triển thêm những sáng tạo riêng, đồng thời áp dụng thành công vào nhiều lĩnh vực âm nhạc thế giới và đương đại, y khoa, âm thanh học, âm nhạc điều trị học, tâm lý điều trị học, âm nhạc trị liệu giúp các phụ nữ giảm đau khi sinh đẻ. Từ đó, tôi sáng lập ra một trường phái hát đồng song thanh ở châu Âu và đã có khoảng 8.000 người ở 70 quốc gia theo học ».

Giờ đây, GS.TS Trần Quang Hải đã đi gần hết đời người nhưng với tình yêu âm nhạc dân tộc vô bờ bến, ông vẫn luôn tiến về phía trước với tư thế của một người dẫn đầu. GS.TS Trần Quang Hải chia sẻ: « Quan điểm của tôi là phải bảo tồn và phát triển nền âm nhạc truyền thống dân tộc nhưng không bảo thủ, mà phải tích lũy thêm những tinh hoa mới, bồi đắp và phát huy cho nền âm nhạc dân tộc nước nhà ».

Hồ Nam

http://www.nguoiduatin.vn/gsts-tran-quang-hai-xung-danh-quai-kiet-nhac-dan-toc-viet-nam-a59844.html