HOÀNG PHƯƠNG : Thợ sửa ô tô trở thành… nghệ nhân đàn tính

Thợ sửa ô tô trở thành… nghệ nhân đàn tính
18/01/2013 09:40
Nghệ nhân Đàm Văn Đào bảo, đêm đêm, ông vẫn trăn trở về ước vọng của mình là làm sao để những tiếng đàn tính của dân tộc Tày luôn vang lên mọi ngõ ngách của thôn xóm, bản làng Cao Bằng quê mình. Bởi vậy, khi đàm đạo về nghệ thuật chế tác loại đàn cổ truyền này, ông vui nhưng cũng thấy buồn man mác khi loại nhạc cụ này chưa thực sự là « cơm ăn nước uống » hàng ngày của người dân nơi đây. Hai tâm trạng trái chiều đan xen nhau làm ông nhớ đến cây đàn tính. Không thể cầm lòng, ông đứng dậy lấy cây đàn tấu lên một đoạn dân ca Tày để khỏa lấp nỗi lòng…
 
Nghệ nhân Đàm Văn Đào đang chế tác đàn tính.

Đàn tính, hát then là « đặc sản » văn hóa của đồng bào Tày với âm thanh thánh thót, rộn ràng như tiếng suối chảy, chim hót đã níu giữ bước chân bao du khách. Trong nỗ lực giữ gìn bản sắc văn hoá độc đáo này, có một người ngày đêm âm thầm làm ra những chiếc đàn tính, không chỉ để lưu giữ nghề truyền thống của gia đình, mà còn để tiếng đàn mãi vươn xa. Đó là ông Đàm Văn Đào, nhà ở tổ 6, phường Sông Hiến, thành phố Cao Bằng. « Lưu giữ nghề làm đàn tính không phải là ước mơ của riêng tôi mà của tất cả những người yêu cây đàn này. Đó không chỉ là ước mơ níu giữ nghề truyền thống, mà còn là cách để giữ gìn nét văn hóa còn hiện hữu qua mỗi cây đàn… » – Ông Đào tâm sự.

Với cây bút chì trên tay và một số đồ chế tác, ông Đào vừa thao tác vừa giải thích ý nghĩa và quy trình làm đàn. Theo ông, đàn tính là công cụ âm nhạc truyền thống của dân tộc Tày. Đàn gồm các bộ phận: Cần, bầu, mặt, thủ và dây đàn. Cần đàn thường được làm bằng gỗ nhẹ mềm, thớ quánh, thường là gỗ thừng mực hoặc gỗ dâu. Bầu đàn làm bằng vỏ quả bầu nậm già, tròn và dày. Riêng việc chọn và làm thế nào để có những vỏ bầu tròn đều, nuột, trắng đục và không bị mối mọt đã là một « quy trình » phức tạp. Ở Cao Bằng có giống bầu nậm, rất dễ kiếm, nhưng chọn cho được quả bầu để làm bầu đàn thì lại rất cầu kỳ và đặc biệt phải có kinh nghiệm để tuyển lựa. « Thông thường cứ 100 vỏ quả bầu khô mới chọn được một, hai quả để làm bầu đàn tính tẩu. Trước tiên, phải chọn mua bầu, mang về bỏ ruột, ngâm kỹ nước vôi để tăng độ cứng, độ âm vang và tránh mọt… » – Ông Đào tiết lộ.

Cũng theo ông Đào, sau khâu làm bầu, làm cần, là đến việc chế tác mặt đàn từ gỗ mo bương hoặc gỗ quế. Tiếp đó là công đoạn căng, so dây, trước kia, các cụ thường se bằng tơ tằm vuốt sáp ong hay nhựa khoai lang, hiện nay đa phần làm bằng dây cước. Nghe thì đơn giản vậy, nhưng việc căng, so dây cùng với chỉnh lỗ cho bầu đàn là một kỳ công, đòi hỏi phải có đôi tai nhạy cảm, tinh tế. Chính vì vậy mà các cụ nói, không thể tính một chiếc đàn làm mất bao nhiêu thời gian…

Cứ thế, vừa giảng giải, minh họa, ông Đào vừa rủ rỉ tâm sự như nói với chính mình về « lịch sử ra đời » của cái nghề chế tác cây đàn tính. Ông kể, ông sinh ra và lớn lên tại xóm Bó Lếch (xã Hoàng Tung, huyện Hòa An), một trong những cái nôi nghệ thuật đàn tính, hát then của người Tày ở Cao Bằng. Từ nhỏ, ông đã biết làm đàn và hát then vào những dịp làng có lễ hội. Ông cũng chỉ nghe các cụ trong gia đình truyền lại rằng, thủa xưa, dòng họ có nghệ nhân chuyên đệm đàn và chế đàn cho cung đình. Nhưng khi lớn lên, do phải cuốn theo dòng đời mưu sinh nên ông thường phải nay đây mai đó kiếm tiền bằng nghề sửa chữa ô tô. Mãi đến lúc nghỉ hưu, trong một chuyến đi qua đèo Mã Phục, thấy người dân bán một quả bầu tròn đã khô, như được tổ tiên nhắc bảo, ông dừng lại hỏi mua đem về làm thành cây đàn để đánh chơi, trải buồn. Sau khi làm xong chiếc đàn đầu tiên, ông như bị cuốn hút rồi trở lại với nghề của cha ông từ lúc nào không biết.

Hiện, mỗi tháng ông làm được khoảng 7-8 chiếc đàn. Cái « được » trong mỗi cây đàn tính ông làm ra, theo đánh giá của bà Quỳnh Nha, Nghệ sĩ ưu tú đầu tiên của tỉnh Cao Bằng, một cây đại thụ trong làng hát then, đàn tính đã nổi tiếng trong Nam, ngoài Bắc bởi các làn điệu dân ca của các dân tộc trên quê hương Cao Bằng như: Phong slư, Nàng ới, Vàng dà, Hà lều… thì « từ quả bầu bé đến quả bầu to, qua đôi bàn tay ông Đào, chiếc đàn nào làm ra cũng đều có âm sắc chuẩn vừa vang vừa đúng âm… ».

Bây giờ, ngày càng nhiều người chơi và yêu thích đàn tính, kể cả người nước ngoài có dịp về Cao Bằng đều mua lấy một cây đàn để làm kỷ niệm. Đối với nghệ nhân Đàm Văn Đào, đây là một tín hiệu vui, không chỉ vì cơ hội « phất » lên nhờ cây đàn tính, mà còn là việc làm có ý nghĩa thiết thực nhất. « Mỗi lúc cầm cây đàn trên tay, dạo lên vài cung nhạc, tôi như được đối thoại với chính mình. Và mỗi cây đàn tự tay mình làm ra dường như cũng biết vui buồn cùng chủ nhân, cùng những đổi thay nhân tình thế thái, như nỗi niềm một nhà thơ mà tôi không nhớ tên đã bày tỏ: Tính tẩu thiếu rừng, tính buồn/ Tính tẩu vắng cây tính khóc/ Lũ cuốn đổ trời/ Tính đành bặt tiếng… » – Ông Đào trải lòng.

Hoàng Phương

Laisser un commentaire

Entrez vos coordonnées ci-dessous ou cliquez sur une icône pour vous connecter:

Logo WordPress.com

Vous commentez à l'aide de votre compte WordPress.com. Déconnexion /  Changer )

Photo Google+

Vous commentez à l'aide de votre compte Google+. Déconnexion /  Changer )

Image Twitter

Vous commentez à l'aide de votre compte Twitter. Déconnexion /  Changer )

Photo Facebook

Vous commentez à l'aide de votre compte Facebook. Déconnexion /  Changer )

w

Connexion à %s